Đây là một hội chứng gây ra bởi sự co thắt không đều của các cơ vòng trong hệ thống tiêu hóa (Spastic Colon), đưa đến đau bụng và thay đổi vấn đề đại tiện. Đặc điểm của tình trạng này là, các tế bào trong hệ thống tiêu hóa “có vẻ” lành lặn, không bị xưng nóng, tàn phế, “sứt mẻ” như trong trường hợp ung thư, nhiễm trùng, viêm đỏ v.v. Vì thế, ban đầu người ta cho rằng đây không phải là một căn bệnh (not a disease) đưa đến tử vong mà “chỉ” là một hội chứng (syndrome) tuy khó chịu, nhưng hoàn toàn không nguy hiểm đến tính mạng (Irritable Bowel Syndrome viết tắc là IBS). Tuy nhiên, theo những khám phá gần đây, người ta nhận thấy IBS có thể gây ra bởi nhiều nguyên nhân, trong đó sự bài tiết của chất serotonin nơi tiết hợp thần kinh chạy dọc theo hệ thống tiêu hóa có thể đóng một vai trò chính yếu. Một giải thuyết khác được đưa ra với khí methane thặng dư trong ruột già (và ruột non) đưa đến rối loạn tiêu hóa.

Ai có thể bị IBS?

Đây là một hội chứng rất thông thường, mà gần như ai cũng có thể bị. Phụ nữ dễ bị hơn quý ông, và người da trắng dễ bị hơn người Á và Phi Châu. Theo một thống kê đăng tải vào cuối năm 1993, gần 20% công dân Hoa Kỳ mang những triệu chứng của IBS. Và như thế, trên nước Mỹ, người ta chi khoảng 8 triệu Mỹ kim hàng năm để định và trị “căn bệnh” khó chịu này. Vì IBS không hoàn toàn gây ra bởi những hư hỏng vật chất của hệ thống tiêu hóa, bệnh nhân “yếu đuối” về mặt tinh thần dễ mắc "bệnh" này hơn. Người ta cũng nhận thấy những người bị hành hạ về thể xác cũng như những nạn nhân của xách nhiễu tình dục khi còn bè cũng dễ bị IBS hơn những người lớn lên trong một môi sinh bình thường. Ngay cả những biến cố, tai họa xẩy ra trong thời thơ ấu cũng có thể đưa đến chứng rối loạn tiêu hóa sau này.

Nói một cách tổng quát, đây là "bệnh" của người trẻ tuổi.  Đa số (hơn 50%) là những bệnh nhân dưới 35 tuổi. Trong số này, có khoảng 16% là các trẻ em từ 11 đến 17 tuổi đời.

Phần còn lại, (khoảng 40%) bệnh nhân bắt đầu có những triệu chứng của IBS vào lứa tuổi từ 35 đến 50.

Triệu chứng của IBS.

Hội chứng thường bắt đầu từ lứa tuổi dậy thì hoặc tuổi mới trưởng thành, kéo dài hơn 3 tháng và tái phát nhiều lần với những cơn đau bụng kèm theo sự thay đổi về vấn đề đại tiện. Nhưng theo một thống kê gần đây, "bệnh" có thể bắt đầu từ những năm tiểu học.

a) Thay đổi vấn đề đại tiện:

“Bệnh” phát triển chậm chạp nhưng mỗi ngày một trầm trọng hơn. Sự thay đổi thói quen đại tiện trở nên rõ ràng hơn. Đi vệ sinh bỗng dưng không còn đều đặn như xưa. Hơn nữa, người bệnh cảm thấy bụng đau từng cơn. Ngày bón, ngày tiêu chảy. Tùy theo bệnh tình, họ có khuynh hướng bón nhiều hơn tiêu chảy hoặc ngược lại.

Bệnh nhân IBS với khuynh hướng dễ bị bón có thể chỉ đi đại tiện một lần trong nhiều ngày đến nhiều tuần lễ, xen vào đó bởi những cơn tiêu chảy ngắn ngủi. Phân có thể được diễn tả là “cứng như gỗ” hoặc “nhỏ như cọng rau”, nên bệnh nhân phải uống thuốc sổ hoặc dùng thuốc bơm hậu môn một cách thường xuyên. Những cơn đau bụng có thể mỗi lúc một thường xuyên hơn, và bệnh nhân lúc nào cũng cảm thấy buồn cầu. Nhưng khi rặn thì không ra phân. Tuy nhiên không phải bệnh nhân nào bị bón quanh năm (chronic constipation) cũng do IBS gây nên.  Những bệnh nhân này, thường dễ chữa hơn, vì nguyên nhân đưa đến bị bón dễ được khám phá hơn, và vì thế có thể chữa được tận gốc.  Để biết thêm chi tiết, xin quý vị đọc bài "Những điều nên biết khi bị bón kinh niên".

Mặt khác, bệnh nhân IBS với khuynh hướng dễ bị tiêu chảy, thường đi đại tiện nhiều lần trong ngày, tuy nhiên mỗi lần chỉ một ít phân lỏng mà thôi. Ban đầu bệnh chỉ nhẹ nhàng nhưng lâu dần có thể biến thành những cơn đau bụng buồn cầu rất khó chịu và khẩn trương. Bệnh nhân như người bị “Tào Tháo đuổi”, hậu môn cứ đau quặn từng cơn, nhất là vào sáng sớm hoặc sau mỗi bữa ăn. Mỗi ngày họ có thể phải đi cầu từ 4 đến 5 lần. Phân đầu tiên còn thành khuông nhưng lâu ngày trở nên mềm, nhão rồi lỏng hơn sau mỗi lần đại tiện. Phân đôi lúc pha lẫn với hơi, nên có thể bị “bắn tung tóe” một cách rất khó chịu. Phần đôi khi có chất "nhờn". Những cơn đau bụng có thể thuyên giảm đôi chút sau mỗi lần đại tiện, nhưng chẳng bao lâu bệnh lại tái phát với những cơn đau quặn từng hồi. Khi bệnh trở nặng, bệnh nhân không dám đi rời nhà vì phải “ôm căn nhà nhỏ" cho "chắc ăn”.

b) Đau bụng:

Những cơn đau bụng đổi tùy theo cá nhân và được diễn tả như đau sơ sơ, nhè nhẹ, lâm râm, quặn từng cơn, nặng bụng, xình bụng, son sót, ran rát, đau như “dao cắt”. Đau có thể liên tục, nhè nhẹ suốt ngày,  co thắt, nhức nhối từng cơn.  Bệnh nhân thường đau bụng dưới bên tay trái, nhưng họ cũng có thể bị đau ở nhiều chỗ khác nhau. Đau cùng một lúc, hoặc mỗi ngày đau một chỗ khác nhau. Họ cũng có thể bị đau toàn bụng chứ không nhất thiết đau ở một vị trí nào nhất định. Trong một vài trường hợp hiếm hoi, cơn đau có thể lang ra sau lưng.

Một trong những đặc điểm đáng kể là trong một số bệnh nhân, những cơn đau ở bụng trên bên trái (left upper quadrant) xẩy ra thường xuyên hơn trong lúc họ đang đi đứng. Cơn đau giảm dần hoặc chuyển xuống bụng dưới khi họ đi nằm hoặc nằm “chổng mông” (như khi tập Yoga). Đây là trường hợp khi hơi bên trong ruột già di chuyển tùy theo tư thế của cơ thể. Khi đứng, hơi “chạy” lên bụng trên bên trái. Khi nằm hơi sẽ đi xuống dưới hậu môn rồi ra ngoài. Hơi làm  giãn nở thành ruột già gây ra đau đớn khó chịu. Khi đi trung tiện (nôm na là đánh rắm) bệnh nhân có thể sẽ thoải mái hơn.

Một số bệnh nhân bị đau hậu môn, với những cơn co thắt khó chịu. Một điều quan trọng nên lưu ý: Triệu chứng của IBS gần như không bao giờ đánh thức bệnh nhân trong khi họ đang ngủ. Nếu trường hợp này xẩy ra, Quý vị nên đi bác sĩ của mình càng sớm càng tốt.

c) Đầy hơi:

Xình bụng là một trong những triệu chứng tiêu biểu của IBS. Bụng “căng to như cái trống”. Bệnh nhân ợ hơi liên tục hoặc “đánh rắm” liên miên. Bụng thường rất thon nhỏ vào buổi sáng khi mới thức dậy, rồi to dần khi ngày từ từ trôi qua. Bụng "phì lớn" nhanh như người có bầu. Ngoài ra,  một số bệnh nhân cũng có những triệu chứng của bệnh đau bao tử, với những cơn ợ chua, đắng hoặc hôi miệng, buồn nôn, ói mửa v.v.

Tâm lý đóng một vai trò quan trọng khi nói về hội chứng rối loạn tiêu hóa. Vì thế, buồn phiền, chán nản, u sầu sẽ làm những triệu chứng kể trên trở nên thường xuyên và trầm trọng hơn. Kinh nguyệt phụ nữ cũng thay đổi triệu chứng của IBS.

Cách định bệnh:

Vì IBS mang cùng triệu chứng với nhiều bệnh hiểm nghèo hơn, đáng kể nhất là ung thư (nhất là ung thư đường ruột), hoặc các bệnh khác như bệnh đau bao tử, bệnh ợ chua, bệnh nhiễm trùng, viêm đại tràng, bệnh liên quan đến tuyến giáp trạng, sán lải, viêm tụy tạng mãn tính, bệnh không dung nạp sữa (lactose intolerance) v.v., bệnh nhân sẽ cần đi khám nghiệm qua nhiều phương thức khác nhau. Tùy theo tình trạng và tuổi tác, bệnh nhân sẽ trải qua một số thử nghiệm khác nhau.

Sau đây là những điều Quý vị nên biết. Nếu tự nhiên bị biếng ăn, mất ngủ, xuống ký lô, nóng sốt, đi cầu ra máu, mất quá nhiều nước, hoặc cơ thể trở nên khác thường một cách kỳ lạ vô nguyên cớ, nhất là ở những người trên 50 tuổi đời, có lẽ đây không phải là những triệu chứng của hội chứng rối loạn tiêu hóa. Những bệnh nhân này, nên đi bác sĩ càng sớm càng tốt.

Cách chữa trị:

Theo định nghĩa, IBS chỉ được mệnh danh một khi những căn bệnh hiểm nghèo kể trên đã được loại bỏ. Vì thế, trên lý thuyết, nếu không chữa trị hẳn hoi và đúng cách,  bệnh nhân IBS có lẽ sẽ không bị thiệt mạng. Trừ khi, vì “giận đời” họ “mua chai thuốc chuột về nhà uống chơi”. Trong một số trường hợp hiếm hoi, bệnh nhân có thể bị "thối ruột" (ischemic bowel).  Đây là tình trạng nguy hiểm khi ruột bị thiếu dưỡng khí (oxygen). Thiếu oxy, tế bào ruột sẽ bị chết một cách nhanh chóng. Nếu không mổ kịp thời, bệnh nhân sẽ lìa trần vì nhiễm độc.

Thay đổi cách thức ăn uống: Tuy thức ăn, nước uống không gây ra IBS, chúng có thể làm "bệnh" trở nên trầm trọng hơn.  Tuy nhiên, quý vị cũng đừng ăn uống kiêng khem một cách quá đáng, không cần thiết. Cho tới nay, người ta vẫn chưa có một cách thức ăn uống đặc biệt nào dành riêng cho những bệnh nhân IBS. Các cụ vẫn thường nói: "học ăn, học nói, học gói, học làm".  Ở đây, người bị IBS cần học "ăn" một cách kỹ lưỡng hơn.  Ngoài việc chọn lựa thực phẩm, "ăn trông nồi, ngồi trông hướng", họ cần thay đổi về tâm lý mỗi lần ăn uống.  Một số bệnh nhân mỗi lần ngồi vào bàn ăn, hoặc thậm chí chỉ cần nghĩ đến ăn uống là họ bị đau bụng, tiêu chảy ngay.

Các thức ăn sau đây có thể gây ra xình bụng: hành tây, tỏi, đậu (beans), cần tây (celery), bắp cải, broccoli, cauliflower, Brusssels sprouts,  mận (prunes), chuối, nho khô, bagels, rau húng quế v.v.  Đừng uống quá nhiều cáfè cũng như uống sữa. Tránh các thức ăn, nước uống chứa quá nhiều sorbitol (đây là đường dùng trong các loại nước ngọt diet, chewing gums v.v.) hoặc quá nhiều đường fructose (như trong mật ong và một số trái cây).  Trên internet nhiều trang khác nhau trình bầy về những thức ăn nên hoặc không nên dùng.  "Lắm thầy, thối ma", vì mỗi một trang trình bầy một số cách thức kiêng khem khác nhau, đôi khi hoàn toàn trái ngược.  Vì thế, một lần quý vị "hãy lắng nghe" cơ thể mình hợp với thức ăn nào.

“Ăn nhiều rau, Uống nhiều nước!”. Nhất là đối với bệnh nhân có khuynh hướng bón. Điều nói thì dễ làm thì khó. Nhất là nhiều loại rau khác nhau có thể tạo ra nhiều hơi trong ruột già. Quý vị nên thay đồi nhiều loại rau khác nhau, và kiểm xem cơ thể quý vị  “tiêu hóa” được loại nào. Mỗi một ngày nên dùng ít nhất 30 grams chất sơ (sợi).  Các trẻ em thì tính bằng số tuổi cộng thêm 5 grams. Chẳng hạn, nếu em bé lên 10 tuổi, số lượng chất sơ sẽ là 10 + 5 = 15 grams. Nếu cần, nên uống thêm các loại fiber (chất sơ) bày bán trên thị trường như Metamucil, Konsyl, LA Formula, Citrucel, FiberCon, Benefiber v.v. Tránh nhai kẹo chewing gum, hoặc uống nước ngọt có gas.

Tập thể dục đều đặn có thể giúp cho cơ thể nói chung và hệ thống tiêu hóa nói riêng được hoặt động một cách đắc lực hơn.

Thuốc men: Tùy theo từng cá nhân, bác sĩ của Quý vị có thể sẽ phải chữa trị bằng nhiều loại thuốc men khác nhau. Tuy nhiên trong trường hợp IBS, thuốc men chỉ nên đóng một vai trò phụ trong việc chữa trị mà thôi. Nếu dùng chỉ nên dùng khi thật cần, và càng dùng ít chừng nào, càng tốt chừng nấy.

Các loại thuốc tiêu biểu như Dicyclomine HCl (Bentyl), Hyoscyamine sulfate (Levsin)  có thể thuyên giảm chứng đau bụng kèm theo tiêu chảy. Vì bệnh có khuynh hướng thay đổi theo chu kỳ từ tiêu chảy đến táo bón, nên bệnh nhân thường uống thuốc cầm Loperamide (Imodium) hoặc Diphenoxylate (Lomotil) khi bị tiêu chảy, và uống thuốc sổ khi bị bón.  Một số bệnh nhân IBS với khuynh hướng tiêu chảy có thể cảm thấy dễ chịu hơn khi uống thuốc Amitriptyline (Elavil), một loại thuốc chữa bệnh u sầu.

Gần đây hơn, một loại thuốc mới ra đời có khả năng giúp bệnh nhân rối loạn tiêu hóa đỡ bị bón. Thuốc này với tên hoá học là Tegaserod do viện bào chế Novartis sản xuất với khả năng điều chỉnh sự co thắt của ruột già và ruột non một cách tuần tự hơn. Thuốc cũng giúp cho phân được mềm hơn. 

Phương pháp chữa bệnh này dựa trên lý thuyết được đưa ra về sự co thắt thiếu "nhịp nhàng" của bệnh nhân IBS do thiếu serotonin nơi liên hợp thần kinh.  Serotonin là chất dẫn truyền thần kinh (neurotransmitter) giúp cho sự co thắt của cơ vòng chạy dọc theo hệ thống tiêu hóa co thắt một cách tuần tự cũng như làm cho phân mềm mại hơn.  Thuốc được bày bán trên thị trường dưới tên là Zelnorm 6mg, uống ngày 2 lần, mỗi lần một viên, uống lúc đói. Thuốc chỉ dùng cho bệnh nhân rối loạn tiêu hóa với khuynh hướng bón (IBS-constipation). Tiếc thay, trong một cuộc nghiên cứu mới nhất, người ta nhận thấy thuốc Zelnorm có thể gây tắc nghẽn mạch máu tim và óc, đưa đến đau tim hoặc thân thể bất toại, cơ quan Thực và Dược phẩm Hoa Kỳ đã thâu hồi thuốc, và cấm không cho dùng thuốc này nữa.  Vì thế, nếu quý vị nào đang uống thuốc này, nên ngừng thuốc ngay và liên lạc với bác sĩ của mình. 

Một lý thuyết khác của bác sĩ Pimentel thuộc Cedars-Sinai Medical Center, Los Angeles về hội chứng rối loạn tiêu hóa khuynh hướng bón (IBS-Constipation).  Ông ta cho rằng, trong một số trường hợp khi đường ruột bị nhiễm trùng, ruột già sẽ thặng dư khí methane bài tiết từ vi trùng. Chính khí methane này là lý do đưa đến sự co thắt "vô trật tự" của hệ thống tiêu hóa. Trong trường hợp này, nếu chữa bằng thuốc trụ sinh, vi trùng thặng dư trong ruột sẽ bị tiêu diệt và không còn bài tiết nhiều khí methane nữa.  Thuốc được dùng để chữa có tên hoá học là rifaxamin do hãng Salix bào chế và được bày bán dưới tên là Xifaxan.  Bệnh nhân sẽ uống ngày 3 lần, mỗi lần 400 mg Xifaxan trong vòng 10 ngày. 

Nếu ngoài bón quanh năm mà không thêm những triệu chứng khác,  có lẽ quý vị không bị IBS-C.  Trong trường hợp, quý vị có thể uống thuốc Lubiprostone (Amitiza).  Đây là một loại thuốc mới với khả năng giúp cho phân được mềm mại hơn.  Tuy thuốc được xem là rất hiệu nghiệm, nhưng thuốc có thể gây ra những ảnh hưởng không tốt đến bào thai, nên phụ nữ đang uống thuốc này TRÁNH không được mang thai.

Tóm lại: Tuy hội chứng tiêu hóa vẫn được xem là một "bệnh"  “tâm lý” (nhưng không phải bệnh tâm thần hoặc bệnh điên), một số thuốc men có thể thuyên giảm những triệu chứng một cách đáng kể.  Tuy nhiên, sự thành công trong việc chữa trị ảnh hưởng trực tiếp đến mối tương quan đồng nhất và chặt chẽ giữa bệnh nhân và bác sĩ. Sự trấn an, khuyến khích và giải thích tỉ mỉ về bệnh lý từ người y sĩ song song với một số phương thức trị liệu khác nhau thích ứng cho mỗi một cá nhân sẽ là một trong những điều kiện tiên quyết trong việc chữa trị bệnh nhân với hội chứng rối loạn tiêu hóa. Vì thế, ngoài “phước chủ, lộc thầy”, lòng kiên nhẫn và sự cố gắng của bệnh nhân cũng đóng một vai trò không kém quan trọng. Họ cần phải biết cách “tự chủ” lại cơ thể của họ, và “bắt” hệ thống tiêu hóa của họ phải “phục tòng” sự điều khiển của họ. (Nói thì dễ, làm thì khó). Một số bệnh nhân có thể bị nhiễm trùng đường ruột nên có thể "chữa trị" bằng thuốc trụ sinh. 

Như viết ở trên, tuy bệnh không nguy hiểm đến tính mạng, nhưng “bệnh” rất khó chữa trị. Người y sĩ, hơn bao giờ hết, sẽ phải đóng một vai trò của một nhà tâm lý học, “dìu dắt” bệnh nhân vượt qua những khó khăn của cuộc sống, tránh né, đề phòng hoặc hướng dẫn những phương thức thích ứng với những trường hợp căn thẳng (stressfull situations). Có như thế bệnh mới có thể thuyên giảm được. Tuy nhiên, vì người bị rối loạn tiêu hóa có thể cùng một lúc bị những bệnh khác như ợ chua, đau bụng v.v. nên nếu bệnh mỗi ngày một nặng hơn, cần phải đi khám bác sĩ càng sớm càng tốt.

Bác sĩ Bùi Xuân Dương tốt nghiệp bác sĩ y-khoa tại University of Bern, Thụy Sĩ (Switzerland), tốt nghiệp chuyên khoa nội thương (Internal Medicine) và chuyên khoa hệ thống tiêu hóa và gan (Gastroenterology & Hepatology) tại St. Louis University, Missouri. Địa chỉ phòng mạch: 10301 Bolsa Ave., Suite 101, Westminster, CA. Email.: DuongBuiMD@gmail.com. Số điện thoại: (714) 531-3535