GAN & CHÖÙC NAÊNG CUÛA GAN

I.                GAN

Gan laø cô quan lôùn thöù hai trong cô theå (sau da).  Gan ñoùng nhieàu vai troø quan troïng khaùc nhau trong vieäc baûo toàn söùc khoûe cuûa chuùng ta. Tuøy theo kích thöôùc vaø troïng löôïng cuûa moãi caù nhaân, gan coù söùc naëng töø 1.100 ñeán 1.800 gram. Gan phuï nöõ nhoû hôn gan ñaøn oâng. Gan naèm döôùi loàng ngöïc phaûi, caùch phoåi bôûi hoaønh caùch moâ (diaphram). Theo truyeàn thoáng, gan vaãn ñöôïc chia thaønh 2 thuøy chính (lobes), thuøy phaûi vaø thuøy traùi, döïa theo vò trí cuûa daây chaèng lieàm (falciform ligament).  Daây chaèng naøy noái lieàn gan vôùi hoaønh caùch moâ vaø thaønh buïng tröôùc.  Tuy nhieân, söï phaân chia naøy khoâng töông öùng vôùi cô caáu cuûa laù gan, neân ngaøy nay, ngöôøi ta chia laù gan thaønh 8 khuùc (segment) döïa vaøo nhöõng phaân phoái cuûa maïch maùu. 

Hình Soá 1-1: Gan naèm beân tay phaûi, che chôû bôûi xöông söôøn.

Gan ñöôïc bao boïc chung quanh bôûi voû beân ngoaøi chöùa ñöïng nhieàu daây thaàn kinh, teân laø Gibson’s Capsule.  Vôùi moät cô caáu vaø heä maïch phöùc taïp, gan ñöôïc xem laø moät cô quan kyø dieäu (wonder organ).  Tuy theá, teá baøo gan khoâng coù daây thaàn kinh caûm giaùc, neân neáu bò toån thöông, beänh thöôøng khoâng gaây ra moät trieäu chöùng naøo caû.  Chæ tröø trong tröôøng hôïp, khi gan bò “söng phoàng” leân, voû Gibson seõ bò keùo caêng ra, gaây ra nhöõng côn ñau “töng töùc” hoaëc khoù chòu ôû vuøng buïng treân naèm beân phaûi, giaùp giôùi vôùi loàng ngöïc döôùi.  Ñaây laø moät soá tröôøng hôïp cuûa vieâm gan caáp tính hoaëc khi laù gan “söng lôùn” vì bò suy tim beân phaûi (right heart failure).  Gan ñöôïc che chôû vaø baûo veä bôûi xöông söôøn, neân neáu trong tröôøng hôïp bò teù ngaõ hoaëc tai naïn, seõ ñôõ bò daäp naùt hôn nhöõng cô quan khaùc trong buïng nhö tuïy taïng, laù laùch, v.v.

Gan laø cô quan duy nhaát trong cô theå cuøng moät luùc tieáp nhaän maùu töø 2 nguoàn khaùc nhau: 30% töø tim vaø 70% töø tónh maïch cöûa (portal vein).  Maùu töø tim vôùi caùc döôõng khí vaø nhieân lieäu seõ nuoâi döôõng caùc teá baøo gan.  Maùu ñeán töø tónh maïch cöûa nhaän maùu töø nhöõng cô quan nhö bao töû (stomach), laù laùch (spleen), tuïy taïng (pancreas), tuùi maät (gallbladder), ruoät non (small intestine), ruoät giaø (colon), cuõng nhö caùc cô quan khaùc nhau trong buïng.  Vì gan laø cô quan ñaàu tieân, tieáp nhaän caùc chaát dinh döôõng vaø hoùa toá khaùc nhau haáp thuï töø heä thoáng tieâu hoùa, gan ñaõ trôû thaønh “nhaø maùy loïc maùu” chính vaø quan troïng nhaát trong cô theå.  Thöùc aên vaø taát caû caùc nhieân lieäu, vì theá, seõ phaûi ñi qua gan tröôùc ñeå ñöôïc thanh loïc vaø bieán cheá thaønh nhöõng vaät lieäu khaùc nhau.  Ñaây cuõng laø nguyeân nhaân chính maø ung thö töø nhieàu cô quan vaø boä phaän khaùc coù theå lan sang gan moät caùch deã daøng.

II.              CHÖÙC NAÊNG CUÛA GAN

Toâi thöôøng so saùnh “coâng vieäc” cuûa gan nhö “vieäc laøm” haøng ngaøy cuûa moät ngöôøi meï hieàn.  Töø nhöõng vieäc nhoû nhoi nhaát, ñeán nhöõng quyeát ñònh quan troïng nhaát ñeå maùi aám gia ñình ñöôïc ngaên naép, töôm taát, ñaàm aám vôùi taát caû nguoàn soáng, naéng aám vaø tình thöông.  Nhöõng chuyeän töôûng nhö raát “laët vaët”, “lænh kænh” vaø linh tinh aáy, thaät ra voâ cuøng quan troïng.  Ñeán khi “noøng noïc” ñöùt ñuoâi, söù maïng cao caû vaø thaàm laëng cuûa meï luùc baáy giôø môùi ñöôïc yù thöùc vaø coâng nhaän; than oâi, moät caùch quaù muoän maøng. 

CHUYEÅN HOÙA NHIEÂN LIEÄU

Moät trong nhöõng nhieäm vuï chính cuûa gan laø cung caáp cho cô theå moät nguoàn naêng löôïng lieân tuïc, ngaøy cuõng nhö ñeâm, no cuõng nhö ñoùi.  Thöïc phaåm haáp thuï töø heä thoáng tieâu hoùa, seõ ñöôïc gan bieán cheá vaø chuyeån hoùa thaønh nhieàu theå loaïi roài ñöôïc döï tröõ döôùi nhieàu hình thöùc khaùc nhau.  Caùc nhieân lieäu döï tröõ naøy seõ ñöôïc mang ra duøng trong luùc chuùng ta khoâng aên uoáng hoaëc nhòn ñoùi.  Ñaây laø quaù trình raát phöùc taïp vaø leä thuoäc vaøo nhieàu cô quan khaùc nhau nhö tuyeán giaùp traïng (thyroid glands), tuyeán tuïy taïng (pancreas), tuyeán thöôïng thaän (adrenal glands), cuõng nhö heä thoáng thaàn kinh (parasympathetic & sympathetic systems), v.v.

1)   CHUYEÅN HOÙA CHAÁT ÑÖÔØNG:  Ñöôøng laø nguoàn naêng löôïng chính cho oùc, hoàng huyeát caàu, baép thòt vaø thaän.  Khi söï cung caáp nhieân lieäu vaø thöùc aên töø heä thoáng tieâu hoùa bò giaùn ñoaïn, söï soáng coøn cuûa caùc teá baøo vaø cô quan keå treân seõ hoaøn toaøn leä thuoäc vaøo gan.  Trong thôøi gian “nhòn aên” naøy, gan laø cô quan chính cheá taïo vaø cung caáp chaát ñöôøng cho cô theå, nhaát laø cho oùc.  Khi gan bò chai, khaû naêng bieán hoùa chaát ñöôøng bò toån thöông deã ñöa ñeán söï thaêng giaûm thaát thöôøng cuûa chaát ñöôøng trong maùu.

Ñöôøng trong thöùc aên naèm döôùi nhieàu daïng khaùc nhau: ñöôøng ñôn (monosaccharide), ñöôøng ñoâi (disaccharide), vaø tinh boät.  Töø heä thoáng tieâu hoùa, ñöôøng ñôn ñöôïc haáp thuï thaúng vaøo maùu vaø coù theå ñöôïc tieâu thuï ngay laäp töùc maø khoâng caàn phaûi bieán cheá hoaëc thay ñoåi.  Ñöôøng trong ña soá caùc loaïi thöïc phaåm vaø traùi caây thöôøng naèm döôùi daïng ñöôøng ñoâi.  Moät tröôøng hôïp ngoaïi leä laø nho, moät loaïi traùi caây chöùa ñöïng nhieàu glucose (moät loaïi ñöôøng ñôn) nhaát.

Ñöôøng ñoâi nhö lactose (ñeán töø söõa), sucrose (ñeán töø caùc loaïi ñöôøng mía, ñöôøng cuû caûi cuõng nhö ña soá caùc loaïi traùi caây) caàn phaûi ñöôïc taùch ra thaønh ñöôøng ñôn tröôùc khi ñöôïc haáp thuï.  Nhieàu ngöôøi Vieät Nam, vì thieáu phaân hoùa toá lactase, neân khoâng theå tieâu hoùa ñöôïc chaát söõa (lactose intolerance).  Nhöõng ngöôøi naøy thöôøng bò sình buïng, ñau quaën buïng hoaëc tieâu chaûy sau moãi laàn uoáng söõa hoaëc tieâu thuï caùc saûn phaåm pha cheá töø söõa nhö bô, cheese, v.v.

Tinh boät (starch) cuõng laø moät daïng toàn tröõ chaát ñöôøng trong nhieàu loaïi thöïc vaät khaùc nhau nhö gaïo, mì, khoai, v.v.  Khi chuùng ta aên côm, tinh boät töø gaïo seõ ñöôïc chuyeån hoùa thaønh nhieàu ñôn vò ñöôøng khaùc nhau. Vì theá, khi tieâu thuï thöùc aên vôùi nhieàu tinh boät, chaát ñöôøng trong maùu cuûa chuùng ta seõ taêng leân chaäm chaïp hôn, so vôùi tröôøng hôïp neáu chuùng ta uoáng moät ly nöôùc nho vôùi toaøn laø ñöôøng ñôn.

2)   SAÛN XUAÁT VAØ CHUYEÅN HOÙA CHAÁT ACID BEÙO (Fatty Acid) vaø MÔÕ (lipids):  Acid beùo laø moät trong nhöõng nguoàn naêng löôïng quan troïng nhaát ñöôïc döï tröõ trong cô theå chuùng ta vaø cuõng laø thaønh phaàn cô baûn cuûa nhieàu loaïi môõ (lipids) quan troïng, keå caû chaát triglyceride.  Caùc loaïi môõ naøy coù theå ñöôïc so saùnh nhö nhöõng vieân gaïch cuûa moät caên nhaø.  Vì theá, khi gan bò toån thöông, “nhaø” seõ bò raïn nöùt, deã “ñoå vôõ”.

Gan cuõng ñoùng moät vai troø quan troïng trong vieäc tieáp thu vaø bieán cheá caùc chaát môõ vaø cholesterol ñeán töø thöùc aên thaønh nhöõng chaát ñaïm môõ (lipoproteins).  Nhöõng chaát môõ naøy khoâng nhöõng chæ laø nhöõng nguoàn nguyeân lieäu quyù baùu khi ñoùi, maø coøn laø nhöõng thaønh phaàn cô baûn cuûa nhieàu chaát hoùa hoïc vaø kích thích toá khaùc nhau.  Söï ñieàu chænh caùc chaát môõ naøy laø moät trong nhöõng yeáu toá quan troïng baûo veä cô theå chuùng ta tröôùc nhieàu beänh taät.  Chaát môõ vaø cholesterol ñöôïc tìm thaáy nhieàu nhaát ôû caùc loaïi thòt môõ, thòt naâu (dark meat), moät soá ñoà bieån nhö toâm, cua v.v.

BAØO CHEÁ & THOAÙI BIEÁN CHAÁT ÑAÏM (Protein Synthesis & Degradation)

Gan laø cô quan chính trong vieäc baøo cheá vaø thoaùi bieán chaát ñaïm. Moãi ngaøy gan baøo cheá khoaûng 12g chaát albumin, moät trong nhöõng chaát ñaïm quan troïng nhaát trong cô theå.  Ngoaøi nhieäm vuï duy trì aùp suaát theå tích (oncotic pressure), chaát albumin naøy laø nhöõng “xe vaän taûi” chuyeân chôû nhieàu chaát hoùa hoïc khaùc nhau.  Khi gan bò chai, chaát albumin giaûm daàn, deã ñöa ñeán phuø thuûng (edema). 

Ngoaøi ra, gan laø cô quan chính baøo cheá nhöõng yeáu toá ñoâng maùu (clotting factors).  Khi gan bò vieâm laâu naêm, söï ñoâng ñaëc cuûa maùu trôû neân khoù khaên, ngöôøi beänh deã bò chaûy maùu.  Hôn nöõa, khi thieáu chaát ñaïm, beänh nhaân vieâm gan seõ deã bò nhieãm truøng vaø caùc veát thöông seõ khoù laønh hôn.

THANH LOÏC ÑOÄC TOÁ

Gan vaø thaän laø hai cô quan chính trong cô theå coù khaû naêng loaïi boû caùc ñoäc toá.  Nhöõng ñoäc toá deã-tan-trong-nöôùc (water-soluble) seõ ñöôïc loaïi qua thaän.  Nhöõng ñoäc toá tan-trong-môõ (lipid-soluble), seõ ñöôïc bieán cheá bôûi nhöõng teá baøo gan thaønh nhöõng chaát keùm nguy hieåm hôn, hoaëc deã hoøa tan trong nöôùc hôn.  Khi gan bò chai, nhöõng ñoäc toá seõ öù ñoïng laïi trong cô theå.

TOÅNG HÔÏP CHAÁT MAÄT

Chaát maät (bile) sau khi ñöôïc cheá taïo trong teá baøo gan, seõ ñöôïc coâ ñoïng vaø döï tröõ trong tuùi maät.  Sau moãi böõa côm, chaát maät seõ theo oáng daãn maät ñi xuoáng taù traøng, traø troän vôùi thöùc aên vaø giuùp cô theå nhuõ hoùa caùc chaát beùo.  Khaû naêng saûn xuaát chaát maät cuûa ngöôøi bò chai gan seõ töø töø giaûm daàn gaây ra trôû ngaïi trong vaán ñeà haáp thuï chaát môõ vaø chaát beùo.  Vì theá, hoï seõ daàn daàn maát kyù roài trôû neân thieáu dinh döôõng cuõng nhö thieáu nhöõng vitamins tan-trong-môõ nhö vitamin A, D, E, K.  Khi thieáu vitamin K, hoï seõ deã bò chaûy maùu hôn.

Toùm laïi, gan ñoùng nhieàu vai troø quan troïng trong vieäc baûo toàn söùc khoûe cuûa chuùng ta.  Gan ñöôïc so saùnh nhö ngöôøi lính duõng caûm, canh gaùc nhöõng tieàn ñoàn, “giao tranh” vaø “phaân giaûi” taát caû caùc hoùa toá ñeán töø heä thoáng tieâu hoùa, cuõng nhö nhöõng caën baõ töø nhöõng heä thoáng khaùc “lang thang” trong maùu.  Vì theá, moät trong nhöõng nhieäm vuï chính cuûa gan laø thanh loïc ñoäc toá.  Tuy nhieân, vì khoâng hoaøn toaøn laø moät “boä phaän sieâu Vieät” (“super-organ”), gan cuõng coù theå bò taøn phaù bôûi ñoäc toá, vi truøng, vi khuaån vaø nhieàu beänh taät khaùc nhau.  May maén thay, vôùi khaû naêng töï taùi taïo, trong ña soá tröôøng hôïp vieâm gan maõn tính, gan vaãn tieáp tuïc hoaït ñoäng moät caùch töông ñoái bình thöôøng trong moät thôøi gian laâu daøi.