Bài này được trích từ "Cẩm Nang Y Tế" của Hội Y Sĩ Việt Nam Nam California, với sự chấp thuận của tác gỉa, bác sĩ Trần Quang Thành.

Kháng Insulin (Insulin Resistance) và Tiền-Tiểu Đường (Pre-Diabetes)

Trần Quang Thành, MD

Insulin Resistance là gì?

Kháng insulin là một trạng thái thầm lặng có thể tăng cao nguy cơ bệnh tiểu đường và đau tim.  Đây là một trong những lý thuyết căn bản và quan trọng nhất trong việc phòng bệnh và chữa bệnh tiểu đường.

Insulin có Tác Dụng gì?

Khi thức ăn hấp thụ vào máu, chúng sẽ được biến chế thành đường (glucose).  Đây là một loại đường đơn và cũng là nhiên liệu chính cung cấp cho mỗi tế bào trong cơ thể.  Tuy nhiên, để hấp thụ đường từ máu vào bên trong tế bào, cơ thể chúng ta cần một hóa chất gọi là insulin.  Insulin sẽ như là chìa khóa mở những ổ khóa trên thành của tế bào. Một khi những cánh cửa này mở rộng, đường (Glucose) sẽ đi vào tế bào để nuôi dưỡng cơ thể.  Insulin được bào chế từ tụy tạng (pancreas), cũng được gọi là lá mía.  Nếu tụy tạng không bào chế đủ insulin, đường sẽ tăng dần trong máu đưa đến bệnh tiểu đường. 

Insulin sẽ hoạt động hữu hiệu hơn khi bạn tập thể dục.  Mặt khác béo phì sẽ dễ đưa đến kháng insulin hơn.  

Kháng Insulin là gì?

Kháng insulin xẩy ra khi những “ổ khóa” (insulin receptors) bị “rỉ sét” hoặc những “chìa khóa” (insulin) bị “bẻ gẫy”.  Cơ thể bấy giờ, phải chế ra nhiều insulin hơn để đáp ứng với một môi trường mới.  Nói một cách dễ hiểu, thay vì chỉ cần một chìa khóa để mở một cánh cửa, bây giờ cơ thể cần  nhiều chìa khóa hơn để “chỉ” mở một cánh cửa.  Ban đầu cơ thể còn đủ khả năng sản xuất insulin cần thiết.  Lâu dần, bệnh trở nặng hơn. Càng ngày càng nhiều “ổ khóa” bị hư hỏng hơn.  Tụy tạng không còn sức thích ứng nữa. Trong máu tuy số lượng insulin rất cao, nhưng vẫn không đủ để mở những ổ khóa đã mỗi ngày một hư hại hơn.

Thiếu insulin, đường không vào trong tế bào được.  Mức đường trong máu tăng dần. Bệnh tiểu đường bắt đầu.

Ban đầu mức đường trong máu tuy cao hơn bình thường, nhưng vẫn chưa cao lắm, nên người ta gọi đây là giai đoạn “tiền-tiểu-đường” (pre-diabetes).  Dựa theo U.S. Department of Health and Human Services,  vào năm 2000, đã có ít nhất 41 triệu (hoặc 40%) công dân Hoa Kỳ từ 40 đến 74 tuổi nằm trong trường hợp này. Chỉ 2 năm sau, nghĩa là vào cuối năm 2002, số bệnh nhân đang bị “tiền-tiểu đường tăng đến 54 triệu người.

Tiền tiểu đường thông thường sẽ biến thành bệnh tiểu đường loại 2 trong vòng 10 năm, nếu người bệnh không tìm cách xuống ít nhất là 5 đến 7% trọng lượng của họ. Hơn nữa, tiền-tiểu-đường dễ đưa đến bệnh đau tim, như tai biến mạch máu tim (heart attack).   

Bệnh Tiểu Đường Loại 2 là gì?

Người ta phân biệt 2 loại tiểu đường: loại 1 và loại 2. Tiểu đường loại 2 khi cơ thể không trưng dụng insulin một cách hiệu quả, trong khi bệnh tiểu đường loại 1 khi cơ thể hoàn toàn không chế tạo một chút insulin nào.  Như trình bầy ở trên, ban đầu cơ thể tìm cách sản xuất nhiều insulin hơn để thích ứng với sự đòi hỏi của tế bào.  Tuy nhiên với thời gian, tụy tạng sẽ không đủ sức để cung cấp cho cơ thể số lượng insulin cần thiết sau mỗi bữa ăn. Lượng đường trong máu vì thế cứ từ từ tăng cao, nếu không được chữa trị kịp thời và hẳn hoi.

Trong máu của người bị tiểu đường loại 1 sẽ không có một tí nào insulin cả, vì tụy tạng của họ hoàn toàn hư hỏng, không sản xuất insulin.  Tuy nhiên, nếu người tiểu đường loại 1 còn bị bệnh béo phì, họ cũng có thể bị kháng insulin.  Những người này cần phải chích insulin mỗi ngày một lượng cao hơn.

 Nguyên Nhân gây ra Kháng Insulin (insulin resistance)

-         Đặc tính di truyền.  Nếu bố mẹ bị, con cái cũng dễ bị hơn.

-         Béo phì.  Danh từ “Angry Fat Cell” (tạm dịch là tế bào mỡ dữ tợn) đã và đang được dùng để diễn tả tình trạng khi tế bào mỡ, nhất là mỡ bụng gây ra nhiều tác dụng xấu cũng như phản ứng dây truyền đưa đến hội chứng chuyển hoá (metabolic syndrome). Những tế bào mỡ này cũng gây cản trở tác dụng của insulin trên những tế bào cơ bắp.

-         Thiếu hoạt động tay chân, không tập thể thao.

-         Như trình bầy ở trên, những bệnh nhân với khuynh hướng dễ bị bệnh tiểu đường cần rất thận trọng đừng để quá mập, cao mỡ, cao cholesterol, và cao áp huyết.

Triệu Chứng của Kháng insulin và Tiền-Tiểu-Đường?

Kháng insulin và tiền-tiểu-đường thường không có một triệu chứng nào cả.  Bạn có thể có một hoặc 2 điều kiện kể trên từ năm này qua tháng nọ mà không hề hay biết. 

Nếu kháng insulin trở nên trầm trọng hơn, da của bạn có thể bị thâm đen từng vùng, thường ở sau lưng cổ.  Đôi khi bệnh nhân cũng bị thâm đen chung quanh cổ,củi chỏ, đầu gối, đốt tay, và dưới nách.  Trường hợp này danh từ y khoa gọi là acanthosis nigricans.

Khi đi thử máu, người bệnh với kháng insulin từ nhẹ đến khá nặng (mild to moderate form) có thể lượng đường chỉ hơi cao một chút, song song với cao insulin trong máu. 

Làm thế nào để biết Bạn có bị Kháng Insulin hoặc Tiền-Tiểu-Đường?

Tất cả những ai từ 45 tuổi trở lên nên đi thử máu xem mình có bị tiểu đường không, nhất là nếu quý vị mập hơn bình thường.

Những người mập và trẻ hơn 45 tuổi, cũng nên đi thử máu khi quý vị có những điều kiện/nguy điểm sau đây:

• Bệnh tiểu đường trong gia đình
• Thấp HDL cholesterol và cao triglycerides
• Cao áp huyết máu
• Bị tiểu đường trong lúc mang thai (gestational diabetes) hoặc hạ sinh một cháu bé nặng hơn 9 pounds. 
• sắc dân thiểu số (minority group background) Phi Châu, Mọi Da Đỏ , Châu Mỹ  Latin, Á  Châu và  các đảo Thái Bình Dương. (African American, American Indian, Hispanic American/Latino, or Asian American/Pacific Islander)

Tiểu Đường và Tiền-Tiểu-Đường có thể khám phá bằng một trong những test sau đây:

Thử máu đường lúc đói (fasting glucose): Để kết quả được chính xác, bạn nên thử vào sáng sớm sau khi nhịn qua đêm. Kết quả:

• < 100 mg/dL:  Bình Thường
• 100 – 125mg/dL: Tiền-tiểu-đường hoặc đôi khi còn được gọi là impaired fasting glucose.  Trong gia đoạn này, quý vị có thể đã bị kháng insulin trong một thời gian khá lâu mà không hề hay biết. Nếu không chữa, đường tiếp tục tăng cao, và bệnh tiểu đường bắt đầu.
• > 125 mg/dL:  Tiểu Đường

Glucose tolerance test (Thử máu tiểu đường đặc biệt): Trong thử nghiệm này, người ta đo lượng đường trong máu của bạn lúc đói sau khi nhịn qua đêm và 2 tiếng sau khi bạn uống một ly nước đường.  Nếu kết quả 2 tiếng sau khi uống nước đường là:

• <139 mg/dL: không bị tiểu đường
• 40 – 199 mg/dL: Tiền-tiểu-đường

Những thử nghiệm máu kể trên chỉ cho chúng ta một khái niệm tương đối chính xác về kháng insulin. Muốn biết chính xác hơn, người ta có thể thử thêm lượng insulin trong máu cũng như một test khác gọi là “euglycemic clamp”.  Euglycemic clamp hiện nay chỉ dùng trong những trung tâm nghiên cứu mà thôi.

Nếu lượng đường trong máu của bạn cao hơn bình thường, nhưng chưa nằm trong mức của bệnh tiểu đường, bạn nên theo dõi kỹ lưỡng. 

Tôi có thể đảo ngược kháng insulin không?

Có.  Tập thể dục và xuống ký có thể giúp người đang hoặc mới bị kháng insulin trở lại bình thường.  Và như thế, bạn sẽ tránh bị tiểu đường loại 2.  Dựa theo tài liệu của National Institutes of Health (NIH), chỉ cần thay đổi cách sống thích ứng, là 58% bệnh nhân quá mập sẽ giảm nguy cơ bị tiểu đường.  Sau đây là những điều bạn nên làm:

Hãy Năng Động và Ăn đúng cách (Be Active and Eat Well)

Tập thể dục sẽ giúp cơ bắp thịt tiêu thụ glucose dễ dàng.  Tế bào sẽ nhậy cảm hơn với insulin. (“Ổ khóa” sẽ “trơn tru” hơn).  Ăn ít mỡ hơn, ít calorie hơn, và tập thể dục thường xuyên hơn, như đi bộ nhanh hoặc đạp xe đạp khoảng 30 phút một ngày, 5 ngày một tuần. Nói thì dễ, làm thì khó, nhưng nếu làm được, bạn sẽ có cơ thể “thon thả” hơn, “cường tráng” hơn, và lượng mỡ, cholesterol và đường trong máu tốt hơn.

• Trọng Lượng. Để định mức “béo” của bệnh nhân, người ta thường dùng Body mass index (BMI), đo theo chiều cao và sức nặng của bạn. Hãy dùng bản BMI sau đây để xem trọng lượng của bạn có nằm trong mức “lý tưởng” không.  
• Chọn chiều cao của bạn bên cột bên trái
• Chọn con số trọng lượng của bạn nằm cùng hàng
• Con số trong hàng trên cùng với chữ BMI, là đơn vị khối thể của bạn.

Thuốc Chữa Bệnh Tiểu Đường Loại 2

- Hai loại thuốc có khả năng giúp cơ thể dùng insulin tốt hơn. 

a)     Biguanides (chẳng hạn như metformin), và

b)    Thiazolidinediones

- Một số thuốc khác (alpha-glucosidase inhibitors, chẳng hạn như acarbose) dùng để chữa bệnh tiểu đường bằng cách ngăn cản sự hấp thụ đường vào cơ thể sau bữa ăn. 

- Sulfonylureas và meglitinides giúp cơ thể bào chế nhiều insulin hơn.

Những Điểm nên nhớ

• Glucose là đường đơn, là nhiên liệu chính yếu cho cơ thể chúng ta.
• Insulin giúp tế bào hấp thụ đường vào bên trong.
• Nếu bạn bị kháng insulin, tế bào của bạn không sử dụng đúng mức công dụng của insulin.
• Kháng insulin là bước đầu tiên đưa đến bệnh tiểu đường loại 2.
• Thiếu tập thể dục và bệnh béo phì sẽ tăng nguy cơ kháng insulin.
• Tập thể dục thường xuyên và xuống ký sẽ phòng ngừa được kháng insulin
• Kháng insulin còn gây ra hư mặch máu tim.

 Tóm lại, tuy nhiều loại thuốc khác nhau đã được dùng để chữa bệnh tiểu đường loại 2, phương pháp phòng ngừa và chữa trị hữu hiệu nhất vẫn là tập thể dục thường xuyên và ăn uống điều độ.  Tập thể dục và ăn uống đúng cách sẽ giúp cơ thể bớt kháng insulin, giảm cholesterol xấu, tăng cholesterol tốt, giảm cân và giảm cao máu.