Bệnh Cảm Cuùm & Nhöõng Ñieàu neân bieát veà Chích Ngöøa

Cuùm (cuõng coù teân laø Caûm Cuùm) laø gì?

Caûm cuùm laø moät beänh truyeàn nhieãm do sieâu vi beänh cuùm gaây ra. Caûm cuùm coù theå ôû theå nheï ñeán naëng, vaø ñoâi khi coù theå gaây töû vong. Phöông phaùp toát nhaát ñeå phoøng ngöøa cuùm laø chích ngöøa caûm cuùm vaøo moãi muøa thu. Ngöôøi ta thöôøng phaân bieät giöõa “caûm laïnh” (Cold) khi nhöõng trieäu chöùng töông ñoái nheï nhaøng, vaø “cuùm” (Flu), khi beänh trôû neân naëng hôn.

Ai coù theå bò Caûm Cuùm?

Vì ñaây laø beänh truyeàn nhieãm neân ai cuõng coù theå bò.

Haøng naêm taïi Hoa Kyø, coù trung bình:

• töø 5% ñeán 20% daân soá bò caûm cuùm;

• hôn 200,000 ngöôøi phaûi nhaäp vieän do caùc bieán chöùng cuûa caûm cuùm, vaø;

• khoaûng 36,000 ngöôøi bò töû vong do caûm cuùm.

Thoâng thöôøng caûm cuùm khoâng caàn chöõa, beänh töï nhieân cuõng heát.  Tuy nhieân, trong moät soá tröôøng hôïp khi heä thoáng mieãn nhieãm cuûa beänh nhaân bò thuyeân giaûm vì lyù do naøy hay khaùc, beänh coù theå trôû neân raát nguy hieåm. Thí duï ñieån hình nhö caùc cuï cao nieân, treû em, nhaát laø caùc beù sanh thieáu thaùng, nhöõng beänh nhaân maéc nhieàu beänh kinh nieân, nhö cao maùu, tieåu ñöôøng, xuyeãn, ñau tim, v.v.

Trieäu Chöùng cuûa Caûm Cuùm

Trieäu chöùng cuûa caûm cuùm thay ñoåi theo töøng caù nhaân.  Thoâng thöôøng nhaát laø nhöõng trieäu chöùng sau ñaây:

• soát (thöôøng laø soát cao)

• nhöùc ñaàu (headache)

• meät moûi (fatigue)

• ho khan (non-productive cough) [một khi ho ra đờm mầu xanh đậm hoặc có máu, có thể đã bị viêm phổi (pneumonia), quý vị phải đi bác sĩ gấp]

• vieâm hoïng (pharyngitis)

• soå muõi hoaëc ngheït muõi (rhinitis)

• ñau nhöùc cô baép (muscle ache)

• Trieäu chöùng cuûa heä thoáng tieâu hoùa nhö buoàn noân, oùi

möûa, vaø tieâu chaûy (viral gastroenteritis).

Bieán Chöùng cuûa Caûm Cuùm

Neáu beänh khoâng ñöôïc chöõa trò kòp thôøi vaø ñuùng caùch, moät soá bieán chöùng coù theå xaåy ra. Phoåi coù theå bò vieâm vaø nhieãm truøng (bacterial pneumonia).  Khi oùi möûa hoaëc tieâu chaûy lieân tuïc, beänh nhaân coù theå bò maát quaù nhieàu nöôùc hoaëc/vaø dung dòch. Ñaùng sôï nhaát laø nhöõng beänh nhaân ñang maéc nhieàu beänh maõn tính trôû. Ngöôøi bò xuyeãn coù theå seõ khoù thôû hôn, beänh tieåu ñöôøng seõ khoù kieåm soaùt hôn, ngöôøi yeáu tim seõ deã bò nhoài maùu cô tim (congestive heart failure) hoaëc thoái tim (heart attack).  Treû em coù theå bò seõ deã vieâm xoang vaø nhieãm truøng tai.

Caùch Thöùc Laây Beänh Caûm Cuùm

Beänh raát deã laây. Treân cô theå ngöôøi beänh haàu nhö khoâng choã naøo laø khoâng coù nhöõng vi khuaån caûm cuùm saün saøng laây qua cho ngöôøi khaùc.  Nöôùc maét, nöôùc muõi, nöôùc mieáng, moà hoâi vaø hôi thôû ñeàu chöùa ñöïng moät soá vi khuaån raát lôùn.  Moät trong nhöõng nguyeân nhaân thöôøng xuyeân nhaát khi ngöôøi nhieãm beänh oâ eáu caùc vaät duïng chung quanh qua baøn tay ñaày vi khuaån cuûa hoï.  Nhöõng tay naém cöûa coù theå laø coâng cuï truyeàn beänh nhanh choùng, khi ngöôøi chöa bò beänh voâ tình ñöa tay leân sôø muõi/mieäng sau khi “sôø” vaøo naém cöûa vöøa oâ nhieãm.  Vi khuaån caûm cuùm cuõng coù theå bay “laån lô” nhö nhöõng haït söông raát nhoû trong khoâng khí.  Khi hít nhöõng haït söông nhieãm khuaån naøy vaøo phoåi, chuùng ta seõ bò laây beänh.  Moãi laàn haét hôi, laø moät soá vi khuaån cöù theá maø “bay” khaép nôi vaø bay raát xa.  Chuùng thöôøng laây truyeàn töø ngöôøi sang ngöôøi khaùc deã daøng hôn vaøo muøa ñoâng.

Khi xaâm nhaäp vaøo cô theå, vi khuaån caûm cuùm taêng tröôûng raát nhanh, vaø theo caùc tuyeán dòch baøi tieát ra ngoaøi.  Trong thôøi gian naøy, tuy chöa gaây ra trieäu chöùng gì caû, ngöôøi “töôûng laø ñang khoûe maïnh”  ñaõ baét ñaàu laây beänh cuûa mình cho ngöôøi khaùc.  Ñieàu naøy coù nghóa laø quyù vò coù theå laây caûm cuùm cho ngöôøi khaùc moät vaøi ngaøy tröôùc khi bieát laø mình ñang bò bònh.

Phoøng Ngöøa Caûm Cuùm: Ñi Chích Ngöøa

Bieän phaùp ñôn giaûn nhaát ñeå phoøng ngöøa caûm cuùm laø traùnh ñöa tay cuûa mình sôø vaøo muõi/mieäng nhaát laø sau khi baét tay hoaëc va chaïm vôùi nhöõng vaät duïng coâng coäng.  Khi tieâáp xuùc vôùi nhieâàu ngöôøi khaùc nhau, quyù vò neân röûa tay moät caùch thöôøng xuyeân. 

Nhöng phöông phaùp hieäu löïc nhaát trong vieäc phoøng ngöøa caûm cuùm vaãn laø chích ngöøa caûm cuùm vaøo moãi muøa thu. Chích ngöøa laø daäy cho cô theå cuûa chuùng ta cheá taïo “vuõ khí” choáng laïi quaân xaâm laêng.

Coù hai loaïi thuoác ngöøa caûm cuùm: thuoác chích vaø thuoác xòt vaøo muõi.

• Thuoác chích ngöøa caûm cuùm:  Thuoác chöùa nhöõng vi khuaån ñaõ bò gieát cheát (inactivated vaccine).  Trong phöông phaùp naøy, khoaûng 0.5 ml cuûa thuoác nöôùc coù chöùa ñöïng khaùng nguyeân loïc töø nhieàu loaïi vi khuaån caûm cuùm khaùc nhau ñöôïc chích vaøo baép thòt (thöôøng laø vaøo baû vai). Ba loại sieâu vi influenza A (H3N2), A (H1N1) vaø B ñöôïc caáy vaø nuoâi döôõng trong tröùng.  Sau ñoù chuùng bò huûy hoaïi vaø chæ moät soá chaát ñaïm quan troïng cuûa chuùng môùi ñöôïc duøng ñeå chích maø thoâi.   Thuoác chích coù theå duøng cho taát caû nhöõng ai töø 6 thaùng trôû leân, khoûe maïnh hay ñang coù beänh maõn tính.

• Thuoác xòt muõi ngöøa caûm cuùm:  Trong phöông phaùp naøy moät soá vi khuaån caûm cuùm ñaõ bò “laøm cho yeáu” ñöôïc xòt thaúng vaøo muõi. Tuy nhöõng  sieâu vi naøy coøn soáng, khaû naêng taøn phaù cuûa chuùng raát yeáu ôùt.  Vì theá,  chuùng chæ kích thích cô theå chuùng ta baøo cheá khaùng nguyeân, chöù khoâng gaây ra nhöõng trieäu chöùng cuûa beänh caûm cuùm.  Thuoác ñöôïc goïi laø LAIV (Live Attenuated Influenza Vaccine, hay “Thuoác Ngöøa Caûm Cuùm vôùi Sieâu Vi coøn Soáng bò Thay Ñoåi”).   Phöông phaùp naøy chæ ñöôïc söû duïng ôû nhöõng ngöôøi khoûe  maïnh töø 5 ñeán 49 tuoåi vaø khoâng coù thai.

Nhöõng Ñieàu neân bieát veà Beänh Cuùm vaø Thuoác Ngöøa Beänh Cuùm

Khoaûng hai tuaàn leã sau khi chích ngöøa, cô theå baét ñaàu cheá taïo ñeà khaùng (antibody) choáng laïi nhöõng loaïi sieâu vi caûm cuùm coù trong thuoác chích ngöøa. Vì moãi moät loaïi vi khuaån caàn phaûi coù moät khaùng theå töông xöùng choáng troïi, thuoác chích ngöøa caûm cuùm phaûi ñöôïc thay ñoåi haøng naêm ñeå thích öùng vôùi nhöõng loaïi sieâu vi môùi. Ñaây cuõng laø lyù do chính yeáu taïi sao moät soá beänh nhaân tuy ñaõ ñöôïc chích ngöøa, hoï vaãn bò laây beänh cuùm nhö thöôøng.  Tuy nhieân, nhöõng ngöôøi ñaõ ñöôïc chích ngöøa neáu bò laây, beänh coù theå nheï hôn.

Neân Chích Ngöøa vaøo Luùc Naøo?

Thaùng 10 vaø thaùng 11 laø thôøi gian toát nhaát ñeå chích ngöøa, nhöng neáu chích ngöøa vaøo thaùng 12 hay nhöõng thaùng sau ñoù cuõng vaãn coù hieäu quaû. Muøa caûm cuùm coù theå khôûi ñaàu ngay töø thaùng 10 vaø keùo daøi ñeán heát thaùng 5. 

Quyù vò chæ caàn chích ngöøa caûm cuùm moãi naêm moät laàn.  Tuy nhieân, treû em döôùi 9 tuoåi ñöôïc chuûng ngöøa laàn ñaàu tieân neân chuûng 2 lieàu.  Moãi lieàu caùch nhau khoaûng 4 tuaàn. Thuoác chích cuùm coù theå chích chung vôùi caùc loaïi thuoác ngöøa khaùc.

Ai Neân Chích Ngöøa?

Noùi chung, baát cöù ai muoán giaûm nguy cô bò caûm cuùm ñeàu coù theå ñi chích ngöøa. Tuy nhieân, nhöõng ngöôøi sau ñaây neân chích ngöøa caûm cuùm haøng naêm:

1) Ngöôøi vôùi nguy cô bò bieán chöùng traàm troïng khi bò caûm cuùm:

•  Nhöõng ngöôøi töø 65 tuoåi trôû leân;

• Nhöõng ngöôøi soáng hoaëc laøm vieäc trong caùc vieän döôõng laõo,  caùc hoäi cao nieân vôùi beänh nhaân coù nhieàu beänh kinh nieân;

• Ngöôøi lôùn vaø treû em töø 6 thaùng trôû leân bò beänh tim hoaëc phoåi maõn tính, keå caû beänh suyeãn;

• Ngöôøi lôùn vaø treû em töø 6 thaùng trôû leân ñang phaûi chaêm xoùc y teá thöôøng xuyeân hoaëc ñaõ phaûi nhaäp vieän trong voøng moät naêm trôû laïi do beänh chuyeån hoùa (chaúng haïn nhö beänh tieåu ñöôøng), beänh thaän maõn tính, hoaëc suy giaûm heä mieãn dòch (hoaëc do duøng thuoác caùc loaïi thuoác nhö Corticosteroid hoaëc bò nhieãm sieâu vi lieät khaùng  [HIV/AIDS (beänh lieät khaùng)] gaây ra);

• Treû em töø 6 thaùng ñeán 18 tuoåi ñang ñöôïc ñieàu trò daøi haïn baèng thuoác aspirin. (Xin nhôù: Aspirin duøng cho treû em coù theå gaây ra hoäi chöùng Reye);

• Phuï nöõ coù thai trong muøa beänh cuùm;

• Taát caû treû em töø 6 ñeán 23 thaùng;

• Nhöõng ngöôøi coù baát cöù beänh traïng naøo coù theå laøm suy giaûm chöùc naêng hoâ haáp hoaëc ñieàu tieát dòch hoâ haáp (ñoù laø, beänh

traïng gaây khoù thôû hoaëc khoù nuoát, thí duï nhö chaán thöông hay beänh naõo, toån thöông tuûy soáng, ñoäng kinh, hoaëc beänh thaàn

kinh hay cô baép khaùc).

2.) Ngöôøi töø 50 ñeán 64 tuoåi.  Lôøi khuyeân naøy döïa treân söï nhaän xeùt, laø gaàn moät phaàn ba trong soá nhöõng ngöôøi töø 50 ñeán 64 tuoåi taïi Hoa Kyø ñang mang treân ngöôøi moät hay nhieàu beänh traïng coù theå ñöa ñeán nguy cô bieán chöùng traàm troïng khi hoï chaúng may bò caûm cuùm.

3.) Ngöôøi ñang soáng hoaëc laøm vieäc chung vôùi nhöõng ngöôøi coù nguy cô bò bieán chöùng.  Baát cöù nhöõng ai, neáu tieáp xuùc gaàn guõi vôùi nhöõng ngöôøi thuoäc nhoùm coù nguy cô cao (xem beân treân) ñeàu neân ñi chích ngöøa. Moät thí duï ñieån hình laø nhöõng nhaân vieân chaêm soùc söùc khoûe, nuoâi döôõng hoaëc chaêm nom treû em töø 6 ñeán 23 thaùng hoaëc nhöõng ngöôøi lôùn töø 65 tuoåi trôû leân.

Ai Khoâng Neân Chích Ngöøa?

Sau ñaây laø moät soá tröôøng hôïp quyù vò khoâng neân chích ngöøa caûm cuùm:

• Nhöõng ngöôøi bò dò öùng vôùi tröùng gaø.

• Nhöõng ngöôøi coù phaûn öùng nghieâm troïng vôùi thuoác ngöøa caûm cuùm tröôùc ñaây.

• Nhöõng ngöôøi bò hoäi chöùng Guillain-Barreù (GBS) trong voøng 6 tuaàn leã sau khi chích ngöøa caûm cuùm.

• Treû em döôùi 6 thaùng

• Nhöõng ngöôøi ñang bò caûm hoaëc bò soát

Nhöõng Ruûi Ro cuûa Chích Ngöøa Caûm Cuùm:

Chích ngöøa cuùm coù theå gaây ra moät soá nhöõng phaûn öùng  phuï, bieán chöùng hoaëc ruûi ro.  Ñaùng keå nhaát laø, ñau hoaëc nhieãm truøng nôi chích. Soát hoaëc nhöùc moûi toaøn thaân.  Thoâng thöôøng nhöõng phaûn öùng phuï naøy baét ñaàu ngay sau khi chích vaø keùo daøi khoaûng 1 – 2 ngaøy.

Ñaùng sôï nhaát laø dò öùng traàm troïng vôùi thuoác (chích) goïi laø anaphylactic shock. Thoâng thöôøng xaåy ra NGAY sau khi vöøa ruùt muõi chích ra.  Tuy tröôøng hôïp naøy raát hieám xaûy ra, beänh nhaân neáu khoâng ñöôïc chöõa kòp thôøi coù theå lìa traàn.  Heä thoáng mieãn nhieãm cuûa beänh nhaân phaûn öùng moät caùch dò thöôøng vôùi moät hoùa chaát naøo ñoù trong thuoác chích.  Ña soá laø caùc chaát ñaïm cuûa loøng tröùng.  Beänh nhaân boãng xaây xaúm, choaùng vaùng, maét hoùa môø, toùái ñen.  AÙp xuaát thuyeân giaûm raát nhanh, naëng ngöïc khoù thôû. Roài coù theå ngaát xæu roài cheát.  May maén thay, neáu khaùm phaù ra kòp thôøi, chæ caàn moät muõi thuoác giaûi (Epinephrine) laø beänh nhaân hoaøn toaøn hoài phuïc.

Vaøo naêm 1976, moät loaïi thuoác chuûng cuùm heo ñaõ gaây ra Hoäi Chöùng Guillain-Barreù.  Töø ñoù ñeán nay, khoâng moät tröôøng hôïp naøo taùi phaùt. Ngöôøi ta öôùc ñoaùn Hoäi Chöùng naøy xaåy ra khoaûng 1 hoaëc 2 ngöôøi trong moät trieäu ngöôøi chích ngöøa caûm cuùm. 

Toâi phaûi laøm gì khi bò Phaûn ÖÙng Phuï?

Quyù vò neân lieân laïc vôùi baùc só cuûa mình gaáp khi coù nhöõng phaûn öùng phuï nhö choã chích moãi ngaøy moät ñau nhöùc hôn, soát moãi luùc moät cao hôn.

Neáu caûm thaáy ho, xuyeãn, khoù thôû, naëng ngöïc vaø tim ñaäp raát nhanh hoaëc khoâng ñeàu, goïi 911.  Ñöøng chaàn chôø. 

Ñeå khuyeán khích beänh nhaân ñi chích ngöøa caûm cuùm, Chính Phuû Hoa Kyø ñaõ thaønh laäp moät cô quan ñeå boài thöôøng thöông tích cho nhöõng beänh nhaân khoâng may bò taøn pheá vì chích ngöøa.  Cô quan naøy mang teân laø National Vaccine Injury Compensation Program, soá phone laø 1-800-338-2382.

Toùm laïi, cuùm tuy laø beänh “naéng möa” cuûa cuoäc soáng, beänh coù theå trôû neân traàm troïng trong moät soá ngöôøi ñaùng keå.  Vì thuoác chích ngöøa cuùm ngaøy nay ñöôïc xem laø raát an toaøn, chuùng toâi khuyeân quyù vò neân chích ngöøa. 

(Trích töø Taïp San Y Teá cuûa Trung Taâm Y Teá An Bình – 8432 Garden Grove Blvd | Suite 6 | Garden Grove | CA 92844 | Tel. 714- 539-2001 |  Fax: 714-539-2005  | AACareCenter@gmail.com)